डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जयंतीचा विचार केला की आपल्या डोळ्यांसमोर मुंबई, नागपूर किंवा महू यांसारख्या मोठ्या शहरांचे चित्र उभे राहते. परंतु, ऐतिहासिक व सामाजिक परिवर्तनाची पंढरी मानल्या जाणाऱ्या पुणे शहरातच भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा पहिला वाढदिवस (जयंती) साजरा करण्यात आला होता, हे फार कमी लोकांना ठाऊक आहे. या ऐतिहासिक आणि महत्त्वपूर्ण उपक्रमाचे मुख्य शिल्पकार होते पुण्याचे थोर सामाजिक कार्यकर्ते जनार्दन सदाशिव ऊर्फ भाऊसाहेब रणपिसे.
कोण होते भाऊसाहेब रणपिसे?
भाऊसाहेब रणपिसे यांचा जन्म २४ ऑगस्ट १८९८ रोजी सासवड येथे झाला. ज्या काळात शिक्षणाच्या सुविधा मिळणे अत्यंत दुर्मिळ आणि खडतर होते, त्या काळात ते पुणे जिल्ह्यातील दलित समाजातील पहिले मॅट्रिक्युलेट ठरले, ही त्यांच्या प्रखर जिद्दीची साक्ष देणारी गोष्ट आहे. मॅट्रिकचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी पुण्याच्या प्रसिद्ध फर्ग्युसन महाविद्यालयात दोन वर्षे उच्च शिक्षण घेतले.
सामाजिक व राजकीय क्षेत्रातील भरीव योगदान
शिक्षणासोबतच समाजसेवेला आपले जीवन वाहून घेतलेल्या भाऊसाहेबांनी १९१८ ते १९२१ दरम्यान ‘सन्मार्ग दर्शक मंडळा’ची स्थापना केली. या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक सभा, संमेलने, विचारप्रवर्तक व्याख्याने आणि प्रौढांसाठी रात्रीच्या शाळा चालवल्या. दलित तरुणांमध्ये चैतन्य निर्माण करण्यासाठी त्यांनी विशेष व्यायामशाळा सुरू केल्या.
तसेच, ‘महार सेवादला’ची स्थापना करून त्याचे कमांडर-इन-चीफ म्हणून त्यांनी महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळली. त्यांनी प्रत्यक्ष राजकारणात फारसा सहभाग घेतला नसला, तरी समाजकार्याचे ते खऱ्या अर्थाने अध्वर्यू होते. पुण्यात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या स्वागतासाठी मानपत्र निधी (३,००० रुपये), प्रेस फंड (५,००० रुपये) आणि इमारत निधी उभारण्यात त्यांनी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. १९३९ मध्ये संपूर्ण महाराष्ट्रातून प्रतिनिधित्व मिळवून कायदेमंडळात चौदाही प्रतिनिधी निवडून आणण्यात त्यांचे मोलाचे योगदान होते. महात्मा गांधीजींनी पुण्यात उपवास केला, त्या कठीण काळातही बाबासाहेबांच्या नॅशनल हॉटेलमधील मुक्कामादरम्यान भाऊसाहेबांनी अत्यंत महत्त्वाची कामगिरी पार पाडली. विशेष म्हणजे, शासकीय नोकरीत असतानाही त्यांनी ही निष्काम समाजसेवा अव्याहत चालू ठेवल्याचे दिसून येते.
आंबेडकरी जयंतीच्या प्रथेचे खरे प्रणेते
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा पहिला वाढदिवस पुण्यात १४ एप्रिल १९२८ रोजी भाऊसाहेब रणपिसे यांनी अत्यंत उत्साहात साजरा केला. खडकी पत्र विभाग दलित मंडळाचे अध्यक्ष असताना त्यांनी जयंतीचे औचित्य साधत बाबासाहेबांची प्रतिमा हत्तीच्या अंबारीत ठेवली आणि प्रभात फिल्म कंपनीचा रथ व उंटांच्या सहभागातून एक भव्य आणि ऐतिहासिक मिरवणूक काढली.
या पहिल्या यशस्वी उपक्रम्यानंतर खडकीच्या प्रत्येक वस्तीत बाबासाहेबांची जयंती साजरी करण्याची परंपरा सुरू झाली. या सर्व वस्त्यांना एकत्र आणून त्यांनी ‘दलित मंडळा’ची स्थापना केली आणि या मंडळाच्या माध्यमातून जयंतीचा सोहळा अधिक भव्य स्वरूपात साजरा केला जाऊ लागला.
आंबेडकरी समाजाकडून कृतज्ञता
२४ ऑगस्ट १९५८ रोजी भाऊसाहेबांच्या ६० व्या वाढदिवसानिमित्त मित्रपरिवाराने पुणे शहरात त्यांचा विशेष सत्कार घडवून आणला होता. बाबासाहेबांच्या जयंतीच्या या ऐतिहासिक प्रथेची मुहूर्तमेढ रोवून अस्पृश्यवर्गाच्या आणि विद्यार्थ्यांच्या उद्धारासाठी आयुष्यभर झटणाऱ्या भाऊसाहेब रणपिसे यांच्या योगदानाची नोंद इतिहास नेहमीच आदराने घेईल. संपूर्ण आंबेडकरी समाज या थोर समाजसेवकाचा सदैव ऋणी राहील.
