भारताच्या सामाजिक व धार्मिक इतिहासात नागपूरची दीक्षाभूमी ही परिवर्तनाची आणि समतेची प्रेरणाभूमी मानली जाते. महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी लाखो अनुयायांसह याच पवित्र भूमीवर बौद्ध धम्माची दीक्षा घेऊन एका नव्या युगाची पायाभरणी केली. संविधानाचे शिल्पकार आणि आधुनिक भारताचे निर्माते असणाऱ्या महापुरुषाच्या या ऐतिहासिक स्मृतीसाठीची जागा शासनाकडून सहज उपलब्ध होणे अपेक्षित होते; परंतु या भूमीसाठीही आंबेडकरी अनुयायांना मोठा संघर्ष करावा लागला. या संपूर्ण लढ्याचे खऱ्या अर्थाने नेतृत्व केले ते आंबेडकरी चळवळीचे झंझावाती नेते, कर्मवीर बाबू हरिदास आवळे यांनी.
संघर्षाचा आरंभ आणि ‘तो’ ऐतिहासिक रात्रीचा प्रसंग
१९५६ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर दीक्षाभूमीवर पहिली शोकसभा आयोजित करण्यात आली. याच सभेत येथे भव्य स्मारक उभारण्याचा प्रस्ताव ठेवण्यात आला. बाबू आवळे यांनी नगरपालिकेपासून थेट राज्य शासनाच्या मंत्र्यांपर्यंत निवेदने आणि विनंत्यांचे सत्र चालवले. परंतु, केवळ कागदी पत्रांनी यश मिळणार नाही हे लक्षात आल्यानंतर त्यांनी कायदेशीर लढ्यासोबतच दर रविवारी दीक्षाभूमीवर ‘बुद्ध व त्यांचा धम्म’ या ग्रंथाचे वाचन आणि बुद्धवंदना घेण्यास सुरुवात केली.
परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून १९५७ मध्ये बाबासाहेबांच्या जयंतीच्या पूर्वसंध्येला आवळे यांनी एक धाडसी पाऊल उचलले. दीक्षाभूमीवर कार्यक्रम सुरू असतानाच मध्ये एक निळा पडदा लावला गेला. एका बाजूला जयंतीचे उत्सव सुरू होते, तर दुसऱ्या बाजूला खड्डा खोदण्याचे काम सुरू झाले. रात्रीच्या सुमारास हातगाड्यांवरून वाळू, विटा, सिमेंट आणि पाण्याचे ड्रम आणून अतिशय गुप्तपणे स्तंभ उभारण्यात आला.
त्याच रात्री धोंडबाजी मेंढे, मनोहर गजघाटे आणि बिसन गायकवाड यांच्या सहकार्याने तयार केलेली बुद्धमूर्ती दीक्षाभूमीवर आणून त्या स्तंभावर विराजमान करण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी संपूर्ण शहरात ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. पोलीस बळ तैनात झाले आणि चौकशी सुरू झाली. अशातच बाबू आवळे यांनी छातीठोकपणे पुढे येत, “मी बुद्धमूर्ती बसवली आहे, जे करायचे ते करा,” असे स्पष्ट आव्हान प्रशासनाला दिले.
राजकीय रेटा आणि १४ एकर भूखंडाची उपलब्धी
या लढ्याला यश मिळवण्यासाठी बाबू आवळे यांनी विविध राजकीय पक्षांच्या नेत्यांची मोट बांधली. जुलै १९५८ मध्ये मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण नागपुरात आले असता, विविधपक्षीय नेत्यांच्या स्वाक्षऱ्या असलेले संयुक्त निवेदन त्यांना देण्यात आले. त्यानंतर २१ जुलै १९६० रोजी विधानसभेत बाबू आवळे यांनी, “ऐतिहासिक धम्मदीक्षेची भूमी आम्हाला मिळावी, जर ती विकत द्यायची असेल तर किंमत सांगा, आम्ही ती मोजायला तयार आहोत,” अशा रोखठोक शब्दांत सरकारला जाब विचारला.
या जनरेट्यामुळे अखेर शासनाला आपले आश्वासन पाळावे लागले. सुरुवातीला ४ एकर जागा देण्याचे ठरले, परंतु ती अपुरी पडल्याने १४ एकराची मागणी लावून धरण्यात आली. भारतीय बौद्ध महासभेचे यशवंतराव आंबेडकर आणि खासदार दादासाहेब गायकवाड यांच्या पुढाकाराने जागेचा प्रश्न सुटला आणि दादासाहेब गवई यांच्या प्रयत्नांतून दीक्षाभूमीवर एक भव्य व देखणे स्मारक उभी राहिली.
बाबासाहेबांचा अजरामर पुतळा आणि शिल्पकार संतोष पराये यांची साधना
दीक्षाभूमीवर बाबासाहेबांचा एक अत्यंत देखणा आणि उच्च दर्जाचा पुतळा असावा, असा निर्णय घेण्यात आला. यासाठी लष्करीबाग वस्तीतील प्रतिभावंत शिल्पकार संतोष मोतीराव पराये यांची निवड करण्यात आली. पराये यांनी अत्यंत कठोर तपश्चर्येने हा पुतळा साकारला.
पुतळा पूर्ण झाल्यानंतर नागरिकांच्या गर्दीत विविध प्रतिक्रिया येऊ लागल्या. एकदा एका व्यक्तीच्या सूचनेनुसार कारागिराने पुतळ्याच्या गालाला थोडे सिमेंट लावले, हे पाहताच शिल्पकार पराये हे अत्यंत दुःखी झाले आणि ढसाढसा रडू लागले. ही गोष्ट समजताच बाबू आवळे यांनी तातडीने त्यांची माफी मागितली आणि त्यांच्या कलागुणांचा सन्मान केला.
अखेर, ६ डिसेंबर १९६३ रोजी कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड आणि रावबहादूर एन. शिवराज यांच्या प्रमुख उपस्थितीत आणि बाबू आवळे यांच्या नेतृत्वात साडेपाच फूट उंचीच्या या आकर्षक अर्धपुतळ्याची भव्य मिरवणूक काढण्यात आली. तेव्हापासून गेल्या ५९ वर्षांहून अधिक काळ हा पुतळा जगभरातून दीक्षाभूमीवर येणाऱ्या कोट्यवधी अनुयायांना सामाजिक परिवर्तनाची अविरत प्रेरणा देत आहे.
– आंबेडकरी चळवळ टीम ( नागपुर ))
